Chưa kịp thời “thể chế hóa” nghị quyết
CNVH một khái niệm không mới, đã được nói đến trong nhiều nghi quyết của Trung ương (Nghị quyết số 03-NQ/TW khóa VIII, Nghị quyết số 33-NQ/TW khóa XI, Kết luận số 76/KL/TW của Bộ Chính trị; các Nghị quyết Đại hội lần thứ XII, XIII.
Văn kiện Đại hội lần thứ XIII của Đảng đề ra nhiệm vụ: “Khẩn trương triển khai phát triển có trọng tâm, trọng điểm ngành CNVH và dịch vụ văn hóa trên cơ sở xác định và phát huy “sức mạnh mềm” của văn hóa Việt Nam”. Tại Hội nghị Văn hóa toàn quốc năm 2021, Tổng Bí thư Nguyễn Phú Trọng nêu 6 nhiệm vụ lớn, trong đó: “Khẩn trương phát triển các ngành CNVH, xây dựng thị trường văn hóa lành mạnh”.
Theo Chiến lược 2486 về định hướng phát triển, Chính phủ tập trung phát triển trọng tâm, trọng điểm 06 ngành công nghiệp văn hóa; gồm điện ảnh, nghệ thuật biểu diễn, phần mềm và các trò chơi giải trí, quảng cáo, thủ công mỹ nghệ, du lịch văn hóa; hình thành kết nối, gia tăng giá trị sản phẩm, thúc đẩy khả năng khai thác và chuyển hóa các giá trị văn hóa trở thành sức mạnh mềm quốc gia.
Chiến lược 2486 thay thế Chiến lược 1755 (Quyết định số 1755/QĐ-TTg ngày 8/9/2016). Như vậy Việt Nam đã có 2 chiến lược, vấn đề phát triển các ngành CNVH đã đặt ra được 10 năm (2016 đến 2026). Về điều hành, cũng nên nhắc đến Chỉ thị số 30/CT-TTg ngày 29/8/2024 của Thủ tướng Chính phủ về phát triển các ngành CNVH Việt Nam.
Công bằng mà nói, trong giai đoạn 2018 - 2022, các luật như Luật Du lịch 2017, Luật Kiến trúc 2019, Luật Xây dựng 2014, Luật Điện ảnh 2022, Luật Sở hữu trí tuệ 2022...đã được sửa đổi, bổ sung, ban hành. Các bộ, ngành cũng tích cực rà soát, đề xuất Quốc hội, Chính phủ ban hành các cơ chế, chính sách, tháo gỡ khó khăn, vướng mắc trong quá trình quản lý các ngành CNVH ở Việt Nam, nhất là cải thiện điều kiện kinh doanh sản phẩm, dịch vụ văn hóa, thúc đẩy phát triển các ngành CNVH ở Việt Nam.
Theo Bộ Văn hóa Thể thao và Du lịch (VHTTDL), 7 năm triển khai Chiến lược 1755, công tác phát triển các ngành CNVH Việt Nam đã đạt được một số kết quả nổi bật như: Giai đoạn từ năm 2018 - 2022, giá trị sản xuất của các ngành CNVH Việt Nam đóng góp ước đạt 1,059 triệu tỷ đồng, tương đương 44 tỷ USD. Trước đó năm 2015 đóng góp 2,68% GDP, 3 năm từ 2016 đến đóng góp khoảng 3,61% GDP.
Theo đánh giá của Bộ VHTTDL bình quân tốc độ tăng trưởng về số lượng các cơ sở kinh tế hoạt động trong các ngành CNVH đạt 7,21%/năm trong 5 năm qua, năm 2022 có khoảng 70.321 cơ sở đang hoạt động có liên quan đến ngành CNVH và bình quân lực lượng lao động thu hút khoảng 1,7 triệu đến 2,3 triệu người, tăng 7,44%/năm..
Bên cạnh kết quả đạt được, việc phát triển các ngành CNVH vẫn còn nhiều khó khăn, thách thức đặt ra, trước hết về pháp lý. Đó là chưa có một văn bản quy phạm pháp luật nào quy định thực hiện nội dung quản lý nhà nước về CNVH. Đồng thời, còn thiếu các cơ chế, chính sách cụ thể, phù hợp về thu hút nguồn vốn, phát triển nguồn lực để hỗ trợ, thúc đẩy các ngành CNVH phát triển toàn diện trên cả nước nói chung và ở từng địa phương nói riêng.
Chính vì vậy, Chiến lược 2486 xác định “Hoàn thiện thể chế, cơ chế, chính sách” được xác định là một trong 8 nhiệm vụ và giải pháp để thực hiện các mục tiêu ngắn hạn và dài hạn.
Ở đây, cần nhắc lại thông điệp của Tổng Bí thư Tô Lâm trước kỳ họp thứ 8 của Quốc hội (năm 2024), trong 3 điểm nghẽn lớn nhất hiện nay là thể chế, hạ tầng và nhân lực thì thể chế là “điểm nghẽn” của “điểm nghẽn”. Chính vì thế, gần đây Bộ Chính trị đã ban hành 4 nghị quyết lớn (các Nghị quyết số 57, 59, 66, 68) gọi là “Bộ tứ chiến lược”, trong đó có Nghị quyết 66 về đổi mới công tác xây dựng và thi hành pháp luật đáp ứng yêu cầu phát triển đất nước trong kỷ nguyên mới.
Câu chuyện “thể chế hóa” nghị quyết của Đảng luôn đặc ra bức thiết.
“Điểm nghẽn” phát triển CNVH Việt Nam
So với các ngành khác thì các ngành CNVH nước ta vẫn chưa phát triển tương xứng với tiềm năng khác biệt, cơ hội nổi trội, lợi thế cạnh tranh của đất nước; vẫn phải đối mặt với những hạn chế, khó khăn, thách thức, kết quả không như mong muốn.
Theo báo Tuổi Trẻ và VnExpress, chỉ 2 đêm diễn của nhóm nhạc Blackpink tại Hà Nội (năm 2023) họ đã thu về khoảng 13,7 triệu USD, tương đương hơn 333,4 tỷ VND, tương đương 30% sản lượng 5 năm 2018 - 2022 của CNVH Việt Nam.
Những tồn tại thể hiện trên các mặt điển hình như: Chưa quy định rõ vai trò quản lý nhà nước, trách nhiệm, quyền hạn trong một số lĩnh vực, cơ chế phối hợp thiếu đồng bộ; Cơ chế, chính sách chưa theo kịp thực tiễn, tổ chức thực hiện ở một số ngành, lĩnh vực chưa hiệu quả; Nguồn lực đầu tư chưa tương xứng, dàn trải, việc huy động nguồn lực xã hội chưa đạt yêu cầu; Nguồn nhân lực chưa đáp ứng yêu cầu cả về số lượng và chất lượng, chính sách đãi ngộ chưa thỏa đáng; Nội dung, hình thức sản phẩm, dịch vụ còn hạn chế, chưa xác định được sản phẩm, dịch vụ trọng tâm, chủ lực; Hệ thống theo dõi, thống kê chưa chuẩn hóa, khó đánh giá.
Bài học kinh nghiệm đặt ra là phải phát huy tối đa nội lực, tranh thủ ngoại lực, trong đó nội lực là cơ bản, chiến lược, lâu dài, quyết định; con người là trung tâm, là chủ thể, là động lực, nguồn lực quan trọng nhất và là mục tiêu của phát triển văn hóa, công nghiệp văn hóa. Nêu cao tinh thần quyết tâm, vượt khó, đoàn kết, tự lực, tự cường, chủ động thích ứng, linh hoạt, đổi mới sáng tạo; bám sát, xuất phát, tôn trọng và lấy thực tiễn làm thước đo.
Những thách thức chủ yếu đang đặt ra hiện nay là Việt Nam đi sau trong lĩnh vực này, do vậy chịu sức cạnh tranh lớn; Phát triển CNVH liên quan đến sáng tạo (nhân tố con người), nhưng chất lượng nguồn nhân lực, nhất là nhân lực chất lượng cao còn không ít hạn chế; Đầu tư vào lĩnh vực CNVH thường đòi hỏi nguồn vốn lớn nhưng gặp nhiều rủi ro, thời gian thu hồi vốn dài.
Thế giới đang có sự biến đổi nhanh chóng, phức tạp, khó đoán định; Sự tác động của toàn cầu hóa, cạnh tranh quốc tế và tính chất quyết liệt, phức tạp trong đấu tranh trên lĩnh vực văn hóa, tư tưởng; Cuộc Cách mạng công nghiệp lần thứ tư vừa tạo ra những cơ hội, vừa đặt ra những thách thức mới; Sự “lên ngôi” của các sản phẩm văn hóa trên các nền tảng mạng xã hội; Những thách thức của an ninh truyền thống, phi truyền thống diễn biến ngày càng phức tạp, gây hậu quả nặng nề (xung đột, thiên tai, dịch bệnh, biến đổi khí hậu...)
Nói về khung pháp lý, chính sách để phát triển CNVH, nhiều nhà quản lý văn hóa cho rằng, nên lấy doanh nghiệp, người lao động trong lĩnh vực sáng tạo làm trọng tâm để thiết kế những quy định của pháp luật, quy chuẩn về phát triển CNVH. Bên cạnh tăng cường đầu tư, Chính phủ phải kiến tạo những động lực mới phát triển các ngành CNVH...Đồng thời, Chính phủ sớm nghiên cứu, sửa đổi, bổ sung những chính sách đặc thù phù hợp với thực tiễn như vấn đề hợp tác đầu tư công - tư bảo tồn phát huy những giá trị di sản, định mức đơn giá trong xây dựng các sản phẩm CNVH.
Về xây dựng pháp lý, cần tăng cường ý kiến của các chuyên gia văn hóa; Hiệp hội Phát triển CNVH Việt Nam ngoài việc kết nối các tổ chức, cá nhân làm CNVH phải tăng cường tư vấn, phản biện trong quá trình xây dựng chính sách.
Góc độ không gian sáng tạo số và vấn đề bản quyền cũng là vấn đề lớn. Chúng ta đang có “lỗ hổng” về bảo vệ tác phẩm trực tuyến khỏi việc sao chép trái phép, cần áp dụng các “công cụ pháp lý” bảo vệ, chuẩn hóa các quy tắc về việc sử dụng tác phẩm và sự tăng cường kiểm tra, giám sát thường xuyên của các cơ quan chức năng.
Ở lĩnh vực bản quyền cũng cho thấy, Nhà nước cũng cần sớm hoàn thiện pháp luật, thể chế hóa chính sách, thúc đẩy nguồn lực xã hội đầu tư vào cơ sở hạ tầng, hỗ trợ tài chính cho văn học nghệ thuật và văn nghệ sĩ ở mức cần thiết. Điều này sẽ tạo ra môi trường thúc đẩy sáng tạo nhằm tạo ra những tác phẩm có giá trị tham gia vào quá trình CNVH.
“Sản phẩm văn hóa là tài sản trí tuệ nhưng bây giờ tài sản trí tuệ không thể mang ra vay vốn ngân hàng được, tài sản trí tuệ cũng không được bảo hộ. Liên quan đến vi phạm bản quyền, ăn trộm một cái xe máy thì bị đi tù nhưng ăn trộm một bộ phim 30 - 40 tỷ chỉ bị xử phạt vi phạm hành chính”, bà Ngô Thị Bích Hạnh - Tổng Giám đốc Công ty Sản xuất, phát hành phim điện ảnh, truyền hình và công nghiệp sáng tạo nội dung video BHD trăn trở.
Các ngành CNVH gồm nhiều lĩnh vực như điện ảnh, mỹ thuật, nhiếp ảnh và triển lãm; nghệ thuật biểu diễn, phần mềm và các trò chơi giải trí, quảng cáo, thủ công mỹ nghệ, du lịch văn hóa, thiết kế sáng tạo, truyền hình và phát thanh, xuất bản. Đây là những ngành tạo ra các sản phẩm kết hợp yếu tố văn hóa, sáng tạo, công nghệ và quyền sở hữu trí tuệ.
Với hai Chiến lược được ban hành, vấn đề phát triển các ngành CNVH đã đặt ra được 10 năm (2016 đến 2026). Về văn bản điều hành, thời gian qua cũng nên nhắc đến Chỉ thị số 30/CT-TTg ngày 29/8/2024 của Thủ tướng Chính phủ về phát triển các ngành CNVH Việt Nam.
Hai năm trước, ngày 22/12/2023, Chính phủ đã chủ trì Hội nghị toàn quốc về “Phát triển các ngành công nghiệp văn hóa Việt Nam”. Đây có thể coi là “Hội nghị Diên Hồng” về phát triển các ngành CNVH Việt Nam. Nhiều nội dung quyết đáp còn chưa được triển khai. Nếu tháo gỡ “điểm nghẽn” không kịp thời, việc thực hiện Chiến lược 2486 cũng sẽ không được như kỳ vọng.
Nhà báo Ngô Đức Hành
