Trong mọi thời đại, vận mệnh của một quốc gia không được quyết định trước hết bởi tài nguyên, địa lý hay quy mô dân số, mà bởi chất lượng con người đứng đầu bộ máy quyền lực công. Lịch sử phát triển của các dân tộc cho thấy một quy luật tưởng như giản dị nhưng mang tính quyết định: thể chế dù đúng đến đâu, nếu đặt nhầm người vào vị trí then chốt, vẫn có thể dẫn tới trì trệ; ngược lại, một nhân sự lãnh đạo xuất sắc có thể khai mở tiềm năng bị khóa chặt bởi những cấu trúc cũ kỹ. Chủ tịch Hồ Chí Minh từng dạy: "Dùng người cũng như dùng gỗ. Người thợ khéo thì gỗ to, nhỏ, thẳng, cong đều tùy chỗ mà dùng được. Tài to ta dùng làm việc to, tài nhỏ ta cắt làm việc nhỏ; ai có năng lực về việc gì, ta đặt ngay vào việc ấy" Tư tưởng ấy, suy cho cùng, là lời nhắc nhở sớm nhất về nguyên tắc đúng người – đúng việc, nền tảng của mọi nền quản trị hiệu quả.
Từ tư duy “đúng quy trình” đến câu hỏi cốt lõi của thời đại: ai đủ sức dẫn dắt?
Trong nhiều năm, công tác nhân sự của chúng ta được đặt trong một hệ thống quy trình ngày càng chặt chẽ, nhiều tầng nấc, nhằm bảo đảm tính kỷ luật, ổn định và phòng ngừa rủi ro chính trị. Về mặt nguyên tắc, quy trình là cần thiết, không có quy trình, quyền lực sẽ rơi vào tùy tiện; nhưng tuyệt đối hóa quy trình lại dẫn tới một nghịch lý khác: quy trình trở thành mục tiêu tự thân, thay vì là công cụ để lựa chọn con người phù hợp nhất. Thực tiễn cho thấy không ít trường hợp “đúng quy trình nhưng sai người”, dẫn đến tình trạng: Quyết sách an toàn, không dám chịu trách nhiệm; Bộ máy vận hành trơn tru về hình thức nhưng nghèo nàn về năng lực kiến tạo; Cán bộ giữ vị trí cao nhưng không tạo ra được dấu ấn cải cách tương xứng với quyền lực được giao. Nhiệm kỳ vừa qua cho thấy rất nhiều cán bộ lãnh đạo cao cấp của chúng ta được bổ nhiệm đúng quy trình nhưng việc vi phạm pháp luật, vi phạm đạo đức công vụ vẫn diễn ra khá nhiều. Thực tiễn phát triển đặt ra một câu hỏi lớn hơn nhiều so với việc “đúng hay sai quy trình”: Ai là người có khả năng nhìn thấy vấn đề trước khi nó bộc lộ? Ai đủ bản lĩnh đưa ra quyết định khó, khi lựa chọn an toàn không còn mang lại tương lai? Ở đây, “đúng quy trình” chỉ là điểm khởi đầu, chứ không thể là đích đến của công tác nhân sự lãnh đạo. Một nền quản trị hiện đại không thể chỉ tìm kiếm những người không sai, mà cần những người có khả năng tạo ra hướng đi mới. Max Weber – người đặt nền móng cho lý thuyết nhà nước hiện đại – từng cảnh báo: bộ máy quan liêu, nếu không gắn với năng lực cá nhân xuất sắc, sẽ trở thành “lồng sắt” kìm hãm sự phát triển. Khi đó, quy trình không còn phục vụ mục tiêu phát triển quốc gia, mà phục vụ cho sự an toàn của chính bộ máy.
“Đúng người” - nền tảng của tầm nhìn chiến lược quốc gia
Bước vào giai đoạn phát triển mới, khi Việt Nam chúng ta đối diện đồng thời với bẫy thu nhập trung bình, áp lực chuyển đổi mô hình tăng trưởng và cạnh tranh thể chế toàn cầu, câu hỏi cốt lõi không còn là “ai đủ điều kiện”, mà là “ai đủ tầm”. “Đúng người” trong bối cảnh hiện nay không thể chỉ được hiểu là người đủ bằng cấp, đủ thâm niên hay đủ tín nhiệm hình thức. Đó phải là người hội tụ bốn năng lực nền tảng: Năng lực tư duy chiến lược, nhìn thấy vấn đề trước khi nó trở thành khủng hoảng; Năng lực ra quyết định trong bất định, dám chọn phương án khó nhưng đúng; Năng lực chịu trách nhiệm chính trị, không né tránh, không đổ lỗi cho cơ chế; Năng lực dẫn dắt cải cách, tạo chuyển động cho cả hệ thống. Napoleon từng nói một câu nổi tiếng: “Tôi thà có một vị tướng may mắn còn hơn một vị tướng giỏi.” Ẩn sau câu nói tưởng như thực dụng ấy là một chân lý sâu sắc: người lãnh đạo giỏi là người tạo ra vận hội, chứ không chỉ tuân thủ kế hoạch có sẵn. Công tác nhân sự, vì thế, phải tìm ra những con người có khả năng mở đường, không chỉ giữ đường. Chọn đúng người, suy cho cùng, là bài toán trí tuệ cao nhất của lãnh đạo. Bởi con người không phải là một biến số tĩnh, mà là chủ thể tư duy, sáng tạo và chịu trách nhiệm. Một quyết định nhân sự đúng có thể mở ra không gian phát triển mới; một quyết định sai có thể khiến cả hệ thống đánh mất thời cơ. Vì mỗi nhà lãnh đạo mang theo một hệ giá trị, một cách nhìn thế giới, và từ đó định hình cách thức vận hành quyền lực công.
“Đúng việc” - đặt con người vào bài toán lớn của dân tộc
Một sai lầm phổ biến trong tổ chức bộ máy là tách rời nhân sự khỏi nhiệm vụ chiến lược. Người được chọn không phải vì họ phù hợp nhất với thách thức cụ thể của vị trí, mà vì họ “đã đến lượt”, “đã đủ tuổi”, hoặc “đã đi hết quy trình”.Trong khi đó, tư duy hiện đại về quản trị nhà nước đặt ra một nguyên tắc khác: nhân sự phải được thiết kế xoay quanh mục tiêu chính sách, không phải ngược lại. Khổng Tử từng nói: “Danh bất chính, ngôn bất thuận; ngôn bất thuận, sự bất thành.” Nếu chức danh không gắn với sứ mệnh rõ ràng, thì mọi chỉ đạo đều khó đi vào thực chất. Đúng việc, suy cho cùng, là: Giao cải cách cho người có tư duy cải cách; Giao quản trị rủi ro cho người am hiểu rủi ro; Giao dẫn dắt địa phương cho người hiểu địa phương và dám chịu trách nhiệm trước dân. Tầm nhìn xa trong công tác nhân sự không thể tách rời câu hỏi: chúng ta đang đứng trước bài toán chiến lược nào của đất nước? Khi mục tiêu phát triển thay đổi, thì tiêu chuẩn nhân sự cũng phải thay đổi tương ứng. Đặt đúng người vào đúng việc là sự thừa nhận rằng không có mẫu hình lãnh đạo chung cho mọi vị trí. Người giỏi quản trị ổn định chưa chắc phù hợp với giai đoạn cải cách mạnh; người giỏi xử lý khủng hoảng có thể không phải là người tối ưu cho quản trị thường nhật.Một nền quản trị hiện đại đòi hỏi sự khớp nối tinh tế giữa năng lực cá nhân và sứ mệnh chính sách, thay vì cách tiếp cận đồng loạt, cơ học, thiếu tính linh hoạt, chọn sai thời điểm.
“Đúng thời điểm” - bản lĩnh chính trị của sự lựa chọn
Nhân sự lãnh đạo không chỉ là câu chuyện của phẩm chất cá nhân, mà còn là nghệ thuật chọn thời điểm. Có những con người nếu đặt sai thời khắc sẽ trở nên lạc lõng; nhưng nếu đặt đúng lúc, họ có thể tạo ra bước ngoặt lịch sử. Đặng Tiểu Bình từng đúc kết một tư duy sâu sắc: “Không tranh luận, cứ làm đã.” Đó không phải là sự coi nhẹ lý luận, mà là bản lĩnh chọn đúng thời điểm để hành động, thay vì để cơ hội trôi qua trong tranh cãi bất tận. Công tác nhân sự cũng vậy: chậm một nhiệm kỳ có thể đánh mất cả một cơ hội phát triển. Lịch sử phát triển luôn mở ra những cửa sổ cơ hội – nhưng chúng không tồn tại vĩnh viễn. Chọn đúng người nhưng chậm thời điểm có thể làm lỡ nhịp phát triển; chọn sai thời điểm có thể làm thui chột cả một thế hệ cán bộ.Tầm nhìn xa trong công tác nhân sự, vì thế, không chỉ nằm ở việc nhận diện con người, mà còn ở khả năng đọc đúng thời cuộc. Đó là bản lĩnh của một tổ chức lãnh đạo biết đặt lợi ích dài hạn của quốc gia lên trên sự an toàn ngắn hạn của bộ máy.
Đột phá về nhân sự lãnh đạo, xét đến cùng, không nhằm tạo ra những cá nhân nổi bật, mà nhằm xây dựng một thế hệ lãnh đạo đủ sức gánh vác vận mệnh quốc gia trong bối cảnh cạnh tranh thể chế toàn cầu ngày càng gay gắt. Chủ tịch Hồ Chí Minh từng khẳng định một cách giản dị nhưng sâu sắc: “Cán bộ là cái gốc của mọi công việc.” Cái gốc ấy, trong thời đại mới, không thể chỉ “đúng quy trình”, mà phải đúng người, đúng việc và đúng thời điểm. Đột phá về nhân sự lãnh đạo, xét đến cùng, không phải là sự điều chỉnh kỹ thuật, mà là tuyên ngôn về tầm nhìn phát triển quốc gia. Chuyển từ “đúng quy trình” sang “đúng người, đúng việc, đúng thời điểm” là chuyển từ tư duy quản lý sang tư duy kiến tạo; từ an toàn sang trách nhiệm; từ ngắn hạn sang dài hạn. Trong mọi thời đại, quốc gia chỉ có thể tiến xa khi người được chọn đủ tầm để nhìn xa hơn hiện tại, và đủ bản lĩnh để hành động vì tương lai. Đó không chỉ là yêu cầu kỹ thuật của công tác tổ chức, mà là lựa chọn chiến lược liên quan trực tiếp đến tương lai phát triển của đất nước.
Phan Văn Lâm
Viện nghiên cứu Pháp luật và Kinh tế Asean
Hội Luật gia Việt Nam
