Bên cạnh những cải cách mạnh mẽ trong hoạt động lập pháp đáp ứng yêu cầu xây dựng Nhà nước pháp quyền Việt Nam XHCN, Quốc hội khóa XIV còn để lại dấu ấn trong hoạt động giám sát và nhiều quyết sách quan trọng.
Hoạt động chất vấn đi vào chiều sâu để lại dấu ấn mạnh đối với cử tri
Quốc hội khóa XIV đã nâng cao một bước về chất trong hoạt động giám sát. Hình thức giám sát để lại nhiều dấu ấn là chất vấn và trả lời chất vấn. Tại các kỳ họp của Quốc hội khoá XIV, có thể thấy những cuộc chất vấn, tranh luận trên nghị trường rất sôi nổi, khi cần thiết có thể giơ biển tranh luận ngay. Các đại biểu đã chất vấn rất thẳng thắn, sôi nổi, đúng trọng tâm. Tinh thần dân chủ trong các phiên chất vấn được cử tri ghi nhận và đánh giá cao. Nội dung chất vấn tập trung vào nhiều vấn đề bức xúc của cuộc sống, nổi cộm trong xã hội được cử tri quan tâm, bao quát hầu hết các lĩnh vực.
Quang cảnh Kỳ họp thứ 10, Quốc hội khóa XIV
Đặc biệt lần đầu tiên tại kỳ họp thứ 10, Quốc hội khóa XIV đã tiến hành chất vấn một cách toàn diện việc thực hiện các nghị quyết về chất vấn và các vấn đề đã hứa tại các kỳ họp Quốc hội, phiên họp Ủy ban Thường vụ Quốc hội trong cả nhiệm kỳ Quốc hội khóa XIV và một số nghị quyết “vắt” sang nhiệm kỳ Quốc hội khóa XIII. Hình thức chất vấn không còn chọn người trả lời chất vấn cụ thể, cũng không chất vấn theo nhóm vấn đề như thông lệ mà các đại biểu tiến hành chất vấn về những nội dung được cử tri quan tâm, nhằm làm rõ trách nhiệm của các “tư lệnh ngành” về những việc đã làm được hoặc chưa làm được trong cả nhiệm kỳ.
Hình thức chất vấn trên, các chuyên gia gọi là mô hình “sát hạch tổng thể”, “sát hạch ba không” đối với người bị chất vấn (không biết mình có bị trả lời không, không biết đại biểu chất vấn điều gì, không rõ thời gian bị trả lời là khi nào). Với sự đổi mới đó, không những khiến cho tất cả những ai trong diện bị chất vấn đều phải tập trung tư tưởng, theo dõi sát sao trong cả quá trình diễn biến mà còn thể hiện tinh thần Quốc hội giám sát đến cùng việc thực hiện lời hứa của các thành viên Chính phủ.
Thông qua chất vấn, Quốc hội đã kịp thời phát hiện, có các ý kiến kiến nghị nhằm điều chỉnh, bổ sung chính sách, pháp luật; phát huy tính tích cực, giảm thiểu những hệ lụy nảy sinh từ chính sách; chấn chỉnh kịp thời các sai sót, khuyết điểm, thúc đẩy các cơ quan hữu quan thực hiện tốt nhiệm vụ, quyền hạn. Điển hình như trong năm 2020, Quốc hội đã tiến hành giám sát và chất vấn chuyên đề về việc thực hiện chính sách, pháp luật về phòng, chống xâm hại trẻ em – một vấn đề nổi cộm được cử tri đặc biệt quan tâm.
Trên cơ sở kết quả giám sát, Quốc hội đã ban hành nghị quyết đánh giá kết quả thực hiện chính sách, pháp luật về các vấn đề liên quan, qua đó đề ra những nhiệm vụ, giải pháp để khắc phục những tồn tại, hạn chế nhằm tăng cường việc phòng, chống xâm hại trẻ em. Hay Nghị quyết số 117/2020/QH14 về việc chuyển đổi phương thức đầu tư một số dự án thành phần tại Nghị quyết số 52/2017/QH14 về chủ trương đầu tư Dự án xây dựng một số đoạn đường bộ cao tốc trên tuyến Bắc – Nam phía Đông, giai đoạn 2017 – 2020…
Các “tư lệnh ngành” trả lời chất vấn các vấn đề “nóng tại kỳ họp thứ 7, QH khóa 14
Hoạt động giám sát công tác PCTN mang lại hiệu quả tích cực
Những kết quả thu được của Đảng và Nhà nước trong công tác PCTN trong nhiệm kỳ XIII nhận được sự đồng tình ủng hộ của các tầng lớp nhân dân, có vai trò đóng góp rất quan trọng của Quốc hội khóa XIV thông qua các hình thức giám sát rất đa dạng, phong phú và ngày càng đi vào chiều sâu: Giám sát qua báo cáo năm và báo cáo công tác nhiệm kỳ của Chính phủ về công tác PCTN, công tác thực hành tiết kiệm, chống lãng phí, về tình hình kinh tế – xã hội; giám sát về công tác ban hành văn bản quy phạm pháp luật; giám sát thông qua giám sát chuyên đề; giám sát việc giải quyết khiếu nại, tố cáo và giám sát các vụ án cụ thể; và giám sát thông qua hoạt động chất vấn, giải trình.
Trên cơ sở giám sát, Quốc hội khóa XIV không những thẳng thắn chỉ ra những bất cập còn tồn tại đối với các cơ quan có chức năng PCTN; mà còn làm rõ trách nhiệm trong chỉ đạo, điều hành của các thành viên Chính phủ, Chánh án TANDTC, Viện trưởng VKSNDTC trong công tác PCTN, lãng phí, công tác quản lý kinh tế – xã hội để PCTN. Từ đó tạo ra các chuyển biến rõ nét hơn trong công tác PCTN, lãng phí. Việc ban hành văn bản hướng dẫn thi hành Luật PCTN và các văn bản luật về quản lý kinh tế – xã hội để PCTN đã được đẩy nhanh hơn; công tác phòng ngừa tham nhũng, lãng phí được quan tâm hơn; việc chuyển các vụ việc có dấu hiệu tham nhũng thông qua công tác thanh tra, kiểm toán đến các cơ quan có thẩm quyền xử lý đã tăng lên rõ rệt.
Thông qua công tác giám sát, nhiều sơ hở, thiếu sót về cơ chế, chính sách đã được kiến nghị sửa đổi kịp thời. Luật PCTN sửa đổi 2018 đã được ban hành. Trong nhiệm kỳ, Hội đồng Thẩm phán TANDTC đã ban hành các nghị quyết quy định rõ không cho hưởng án treo đối với người lợi dụng chức vụ, quyền hạn để trục lợi; theo đó việc xử án treo hoặc xử dưới khung luật định đối với tội tham nhũng đã dần được khắc phục. Công tác điều tra, truy tố, xét xử các vụ án tham nhũng, kinh tế, nhất là các vụ án lớn, gây hậu quả nghiêm trọng đã được đẩy nhanh, bảo đảm xử lý nghiêm minh đúng người, đúng tội, không có oan sai, không bỏ lọt tội phạm được dư luận và nhân dân đồng tình, đánh giá cao; công tác thu hồi tài sản tham nhũng chuyển biển tích cực…
Những quyết sách nổi bật
1. Lần đầu tiên trong lịch sử, Quốc hội đã ứng dụng công nghệ thông tin để họp trực tuyến qua cầu truyền hình từ Nhà Quốc hội đến 63 Đoàn đại biểu Quốc hội.
2. Quyết định xây dựng đường bộ cao tốc Bắc – Nam, khai thông điểm nghẽn hạ tầng lớn nhất tạo cú hích cho nền kinh tế đất nước phát triển.
Với vai trò kết nối trung tâm chính trị Thủ đô Hà Nội và trung tâm kinh tế Thành phố Hồ Chí Minh, đi qua 32 tỉnh và thành phố, kết nối 4 vùng kinh tế trọng điểm Bắc Bộ, miền Trung, phía Nam và vùng Đồng bằng sông Cửu Long, sau khi hoàn thành đường cao tốc Bắc – Nam có vai trò rất quan trọng đối với sự phát triển kinh tế của đất nước. Với mức độ ảnh hưởng như vậy, có thể nói, đây là hành lang vận tải quan trọng nhất, có tính lan tỏa nhất, rất cần thiết phải ưu tiên đầu tư để tạo động lực phát triển kinh tế.
3. Xây dựng sân bay Long Thành kỳ vọng đóng góp quan trọng vào sự hùng cường của Việt Nam trong thời gian tới
Sau khi hoàn thành, sân bay Long Thành dự kiến sẽ đóng góp từ 3-5% GDP. Theo đó cùng Hệ thống sân bay Việt Nam, sân bay Long Thành sẽ đóng góp quan trọng vào sự hùng cường của Việt Nam trong thời gian tới. Đó là nhấn mạnh của Thủ tướng Chính phủ Nguyễn Xuân Phúc tại Lễ khởi công xây dựng Cảng hàng không quốc tế Long Thành giai đoạn 1, dự án thành phần 3 diễn ra sáng 5/1
Phối cảnh Cảng hàng không quốc tế Long Thành giai đoạn 1
4. Trong vòng 4 năm phê chuẩn 6 Hiệp định, đưa nước ta hội nhập sâu rộng và toàn diện
Trong số 6 FTA có hiệu lực, Hiệp định Đối tác toàn diện và Tiến bộ xuyên Thái Bình Dương (CPTPP) được Quốc hội khóa XIV phê chuẩn tại kỳ họp thứ 6 là FTA thế hệ mới đầu tiên mà Việt Nam tham gia. Đây là Hiệp định thương mại tự do chất lượng cao, với mức độ cam kết sâu nhất từ trước đến nay, có tác động đến hầu hết các lĩnh vực chính trị, kinh tế, xã hội, ngoại giao của đất nước. Các nước thành viên CPTPP tạo thành một thị trường rộng lớn với 500 triệu dân, chiếm khoảng 15% GDP, 15% tổng thương mại toàn cầu.
Tiếp theo đó là Hiệp định Thương mại tự do Việt Nam – Liên minh Châu Âu (EVFTA) và Nghị quyết phê chuẩn Hiệp định Bảo hộ đầu tư Việt Nam – EU (EVIPA) được ban hành đã đánh dấu giai đoạn hội nhập quốc tế toàn diện và sâu rộng của Việt Nam, góp phần nâng cao vị thế của Việt Nam trên trường quốc tế.
5. Với vai trò Chủ tịch AIPA, Quốc hội Việt Nam đã dẫn dắt thành công Đại hội đồng AIPA năm 2020 góp phần nâng cao vị thế Việt Nam trên trường quốc tế
6. Nâng tầm chủ trương và chính sách của Đảng và Nhà nước về công tác dân tộc từ một Chương trình MTQG lần đầu được Quốc hội phê duyệt
Đây là lần đầu tiên trong 14 nhiệm kỳ của Quốc hội có một Nghị quyết về các chính sách phát triển kinh tế – xã hội vùng đồng bào dân tộc thiểu số và miền núi được tích hợp trở thành chương trình mục tiêu quốc gia về phát triển bền vững cho vùng đồng bào dân tộc thiểu số, miền núi; thể hiện tầm nhìn chiến lược và có ý nghĩa chính trị, kinh tế – xã hội và thể hiện tính nhân văn sâu sắc của Quốc hội.
7. Gia nhập Công ước 105, thể hiện chủ trương nhất quán của Đảng và Nhà nước trong việc bảo đảm quyền con người
Trong bối cảnh Việt Nam đang tăng cường hội nhập kinh tế quốc tế với hàng loạt FTA được ký kết, thực hiện CNH-HĐH đất nước, xây dựng nhà nước pháp quyền XHCN, việc gia nhập Công ước số 105 vào thời điểm này là thận trọng, phù hợp với quá trình hoàn thiện thể chế kinh tế thị trường, vì lợi ích quốc gia, thực hiện chủ trương nhất quán của Đảng và Nhà nước trong việc bảo đảm quyền con người, quyền công dân, không chấp nhận cưỡng bức bóc lột lao động.
8. Nghị quyết mang tính lịch sử cho việc quản lý và phát triển đường biên giới giữa Việt Nam và Campuchia
Nghị quyết đã hình thành khung pháp lý vững chắc cho việc quản lý và phát triển đường biên giới Việt Nam – Campuchia, đảm bảo giữ vững an ninh, quốc phòng, trật tự an toàn xã hội ở khu vực biên giới, thể hiện ý chí, quyết tâm hợp tác xây dựng đường biên giới hoà bình, hữu nghị, hợp tác, cùng phát triển trên cơ sở tôn trọng toàn vẹn lãnh thổ, lợi ích của nhau.
9. Đẩy mạnh việc thể chế hóa chủ trương tiếp tục đổi mới, sắp xếp tổ chức bộ máy của hệ thống chính trị tinh gọn, hoạt động hiệu lực, hiệu quả
Trong đó, có những nội dung nổi bật như tiến hành sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Tổ chức Chính phủ, Luật Tổ chức chính quyền địa phương; ban hành Nghị quyết về thí điểm tổ chức mô hình chính quyền đô thị tại thành phố Hà Nội, TP. Đà Nẵng; Ủy ban Thường vụ Quốc hội thông qua Nghị quyết 653/2019/UBTVQH14 quy định về nguyên tắc và cách thức sắp xếp các đơn vị hành chính cấp huyện, cấp xã, giai đoạn 2019 – 2021, từng bước xem xét, thông qua các nghị quyết về việc sắp xếp lại các đơn vị hành chính cấp huyện, cấp xã cụ thể thuộc nhiều tỉnh, thành phố trên cả nước.
Tại kỳ họp thứ 10, Quốc hội XIV đã thông qua Nghị quyết về tổ chức chính quyền đô thị tại thành phố Hồ Chí Minh. Theo đó, ở quận và phường thuộc thành phố Hồ Chí Minh không tổ chức Hội đồng nhân dân; thành lập thành phố Thủ Đức thuộc thành phố Hồ Chí Minh theo Nghị quyết của Ủy ban Thường vụ Quốc hội.
TP.HCM tổ chức chính quyền đô thị phù hợp hạ tầng ngày càng hiện đại
10. Kéo dài thời hạn miễn thuế SDĐNN, thể chế hóa chủ trương của Đảng và Nhà nước về tam nông và mang đậm tính nhân văn
Trong bối cảnh ảnh hưởng của dịch bệnh Covid 19 và tình hình bất lợi về thiên tai, biến đổi khí hậu như hiện nay, có thể nói việc Quốc hội thông qua và ban hành Nghị quyết tiếp tục kéo dài thời hạn thực hiện miễn thuế SDĐNN là một quyết sách đúng đắn, hợp lòng dân, đầy tính nhân văn.
Sau 30 năm đổi mới, nông nghiệp Việt Nam đã có bước phát triển vượt bậc, tuy nhiên vẫn còn nhiều khó khăn, thách thức. Vì vậy trong dài hạn đất nước hội nhập kinh tế quốc tế, Nghị quyết không chỉ có ý nghĩa tiếp tục thể chế hóa quan điểm, chủ trương của Đảng và Nhà nước về tam nông, giảm bớt khó khăn cho người nông dân; mà còn góp phần tái cơ cấu ngành nông nghiệp theo hướng hiện đại hóa; nâng cao sức cạnh tranh của sản phẩm nông nghiệp trên thị trường.
